Zwierzęta chronione w Polsce. Ochrona gatunkowa w praktyce inwestora i w orzecznictwie sądów

Zwierzęta chronione w Polsce to nie tylko żubr, wilk i bocian. Prawo obejmuje ochroną także wróbla spod okapu, trzmiela w opuszczonej norze i nietoperza w szczelinie elewacji. Dla inwestora oznacza to jedno: zanim wjedzie koparka, trzeba sprawdzić, kto mieszka na działce.

W tym wpisie porządkuję temat od podstaw. Pokazuję, jak działa ochrona gatunkowa zwierząt i kto właściwie należy do zwierząt chronionych w Polsce. Wyjaśniam, co jest zakazane i kiedy można odstąpić od zakazów. Dodaję dane GDOŚ i GIOŚ, wyroki NSA i WSA oraz kilka ciekawostek z załączników. Na końcu wracam do inwestycji, którymi zajmuję się na co dzień: farm PV i wiatrowych, magazynów energii, zabudowy i infrastruktury.

Stan prawny na 19 września 2026 r.

Zwierzęta chronione w Polsce – ile ich jest?

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2380) ma cztery załączniki. Każdy pełni inną rolę.

• Gatunki objęte ochroną ścisłą wymienia załącznik nr 1 – to 592 pozycje.
• Ochronę częściową opisuje załącznik nr 2: 210 pozycji oraz pozycja zbiorcza dla gatunków z załącznika IV dyrektywy siedliskowej.
• W załączniku nr 3 znalazły się dwa gatunki z ochroną częściową, które wolno pozyskiwać: bóbr europejski i ślimak winniczek.
• Załącznik nr 4 określa wielkość stref ochrony dla 30 pozycji.

Liczby robią wrażenie, ale trzeba je czytać z głową. Wśród 592 pozycji ochrony ścisłej jest 427 gatunków ptaków oraz pozycja zbiorcza dla wszystkich pozostałych ptaków występujących naturalnie w Unii Europejskiej. W praktyce chroniony jest więc każdy dziko żyjący ptak, poza gatunkami łownymi i tymi z ochroną częściową. Ochroną ścisłą objęto też 26 gatunków nietoperzy, 10 gatunków płazów i 5 gatunków gadów.

💡 Ciekawostka: Wróbel i jerzyk są powszechne, a mimo to rozporządzenie zalicza je do ochrony ścisłej i czynnej. Podobnie bociana białego. Z kolei ochroną częściową objęto aż 28 gatunków trzmieli, a także jeża, wydrę i bobra. Powszechność gatunku nie wyłącza więc ochrony, a zwierzęta chronione w Polsce to także gatunki, które mijamy codziennie. O trzmielach pisałem w tekście o zapylaczach jako nowym czynniku ryzyka środowiskowego.

A jak mają się chronione gatunki w terenie? Weźmy dane z monitoringu GIOŚ z lat 2013–2014. Na 1355 badanych stanowisk gatunków zwierząt z dyrektywy siedliskowej stan był niewłaściwy na około 53% z nich. Niezadowalający dotyczył blisko 30% stanowisk, a zły około 23%. Dla około 20% nie określono stanu ochrony. To starsze dane, ale dobrze pokazują skalę problemu. Nowszą ocenę zawiera sprawozdanie do Komisji Europejskiej z 2019 r..

Źródło: GIOŚ, Biuletyn Monitoringu Przyrody nr 14.

Ustawa i rozporządzenie – jak działa ochrona gatunkowa zwierząt

Podstawą ochrony zwierząt chronionych w Polsce jest ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 13 ze zm.). Ochrona gatunkowa to jedna z form ochrony przyrody. Zgodnie z art. 46 obejmuje ona okazy gatunków oraz ich siedliska i ostoje. Chroniony jest więc nie tylko osobnik, ale też miejsce, w którym żyje.

Ustawa definiuje kluczowe pojęcia:

• ochrona ścisła – w przypadku gatunków oznacza całoroczną ochronę osobników i stadiów ich rozwoju (art. 5 pkt 9);
• ochrona częściowa – dopuszcza redukcję liczebności populacji i pozyskiwanie osobników (art. 5 pkt 4);
• ochrona czynna – to zabiegi ochronne, które przywracają naturalny stan ekosystemów lub siedlisk (art. 5 pkt 5);
• siedlisko zwierząt – to obszar ich występowania w ciągu całego życia lub w dowolnym stadium rozwoju (art. 5 pkt 18).

Szczegóły ustawodawca zostawił rozporządzeniu wydanemu na podstawie art. 49. Sama ustawa w art. 52 tylko wylicza zakazy, które „mogą być wprowadzone”. Wprowadza je dopiero rozporządzenie. Dlatego w decyzjach RDOŚ i GDOŚ oraz w wyrokach zawsze pojawiają się oba akty naraz: art. 52 ust. 1 ustawy i § 6 rozporządzenia.

Rozporządzenie oznacza gatunki symbolami, które zmieniają zakres zakazów:

• (1) – zakaz umyślnego płoszenia i niepokojenia bez ograniczeń czasowych i przestrzennych (m.in. wilk, ryś, nietoperze, płazy, gady);
• (2) – zakaz płoszenia w miejscach noclegu, w okresie lęgowym oraz w miejscach żerowania ptaków migrujących i zimujących (większość ptaków);
• (3) – zakaz fotografowania, filmowania i obserwacji, które mogą płoszyć zwierzęta (m.in. bocian czarny, bielik, nietoperze).

Zakazy wobec zwierząt chronionych w Polsce – co jest zabronione?

Paragraf 6 ust. 1 rozporządzenia zawiera 13 zakazów wobec dziko żyjących zwierząt chronionych w Polsce, objętych ochroną ścisłą i częściową. Obejmują one m.in. umyślne zabijanie, okaleczanie i chwytanie, niszczenie jaj, transport, chów oraz handel okazami.

Dla inwestora najważniejsze są dwa punkty. Pierwszy to niszczenie siedlisk lub ostoi będących obszarem rozrodu, wychowu młodych, odpoczynku, migracji lub żerowania (pkt 7). Drugi to niszczenie, usuwanie lub uszkadzanie gniazd, mrowisk, nor, legowisk, żeremi, tam, tarlisk, zimowisk i innych schronień (pkt 8).

Zwróć uwagę na redakcję przepisu. Przy zabijaniu, okaleczaniu czy płoszeniu ustawodawca użył słowa „umyślnego”. Przy siedliskach i gniazdach go nie ma. Z brzmienia przepisu wynika więc, że zniszczenie siedliska bywa naruszeniem zakazu także wtedy, gdy nikt nie chciał zaszkodzić zwierzętom. Dlatego argument „nie wiedzieliśmy o gniazdach” jest słabą obroną.

Rozporządzenie przewiduje kilka wyjątków (§ 9). Gniazda wolno usuwać od 16 października do końca lutego z budek dla ptaków i ssaków. Z obiektów budowlanych i terenów zieleni wolno je usuwać w tym samym okresie tylko wtedy, gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Remont czy termomodernizacja nie są więc automatycznym powodem. Osobny wyjątek dla gospodarki leśnej nie obejmuje ptaków ani gatunków z załącznika IV dyrektywy siedliskowej.

💡 Ciekawostka: GDOŚ przypomina, że jerzyki latami wracają w te same miejsca lęgowe i trudno przyzwyczajają się do nowych. Budki dla nich warto wieszać jeszcze przed przylotem ptaków, czyli na początku maja, albo tuż po zakończeniu prac. Zamurowanie dawnych gniazd jest najgorszym scenariuszem. Więcej znajdziesz w materiale GDOŚ o remontach budynków.

Naruszenie zakazów ma swoją cenę. Art. 131 ustawy przewiduje karę aresztu albo grzywny za naruszenie zakazów bez zezwolenia lub wbrew jego warunkom. Gdy zniszczenie w świecie zwierzęcym ma znaczne rozmiary, wchodzi w grę art. 181 Kodeksu karnego, który zagraża karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Strefy ochrony – kiedy liczą się metry i daty

Strefy to jedno z ważniejszych narzędzi ochrony zwierząt chronionych w Polsce. Załącznik nr 4 wskazuje 30 pozycji, dla których rozporządzenie określa wielkość stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania. Dla wielu gatunków są dwie strefy: całoroczna i okresowa, obowiązująca w sezonie rozrodu. Poniżej wybrane przykłady.

Źródło: załącznik nr 4 do rozporządzenia (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2380). Pełny tekst.

W praktyce sama odległość nie zamyka tematu. RDOŚ ocenia rzeczywisty wpływ inwestycji: trasy przelotów, żerowiska, hałas i płoszenie. Jak organy traktują strefy przy ptakach i ssakach, opisałem we wcześniejszym wpisie o ptakach i ssakach.

💡 Ciekawostka: Nietoperze mają w załączniku nr 4 osobny wiersz. Dotyczy on zimowisk, w których w ciągu ostatnich trzech lat choć raz stwierdzono ponad 200 osobników. Okres ochrony trwa od 15 września do 15 kwietnia.

Odstępstwa od zakazów, czyli derogacja krok po kroku

Zakazy nie są bezwzględne. Art. 56 ustawy pozwala organom ochrony przyrody udzielić zezwolenia na odstępstwo. Fachowo mówi się o derogacji. Dla inwestora, który nie może uniknąć kolizji ze zwierzętami chronionymi w Polsce, to zwykle jedyna legalna droga.

Trzy warunki, które trzeba spełnić naraz

Zgodnie z art. 56 ust. 4 zezwolenie można wydać tylko wtedy, gdy zachodzą jednocześnie trzy okoliczności:

1. brak rozwiązań alternatywnych;
2. czynności nie są szkodliwe dla zachowania we właściwym stanie ochrony dziko występujących populacji chronionych gatunków;
3. zachodzi jedna z przesłanek szczególnych. Wobec gatunków ochrony ścisłej, ptaków i gatunków z załącznika IV dyrektywy siedliskowej jest to m.in. „konieczny wymóg nadrzędnego interesu publicznego” (pkt 6). Wobec pozostałych wystarczy także „słuszny interes strony” (pkt 7).

Dla ptaków obowiązują dodatkowe reguły. Wymóg nadrzędnego interesu publicznego dotyczy wyłącznie niszczenia siedlisk i ostoi (ust. 4a). Przy płoszeniu wystarczą brak alternatyw i brak szkody dla populacji (ust. 4c).

Zezwolenie określa m.in. czas i miejsce czynności oraz warunki wynikające z potrzeb ochrony populacji i siedlisk (ust. 7). Organ kontroluje ich przestrzeganie i cofa zezwolenie, jeżeli warunków nie spełniono (ust. 7a i 7j).

Kto wydaje zezwolenie?

Co do zasady robi to regionalny dyrektor ochrony środowiska. Generalny dyrektor (GDOŚ) wydaje zezwolenia m.in. na umyślne zabijanie i niszczenie jaj gatunków chronionych ściśle oraz wtedy, gdy zezwolenie dotyczy obszaru wykraczającego poza granice dwóch województw (art. 56 ust. 1). Na obszarze parku narodowego zezwala minister.

Osobny tryb dotyczy bobra, kormorana czarnego i czapli siwej: regionalny dyrektor może dla nich wydać zarządzenie na czas nie dłuższy niż 5 lat (art. 56a). Jeżeli zaś inwestycja wymaga decyzji o warunkach prowadzenia działań z art. 118 ust. 8, ta decyzja zastępuje zezwolenie z art. 56 (ust. 10).

Zwierzęta chronione w Polsce w orzecznictwie NSA i WSA

Sprawy dotyczące zwierząt chronionych w Polsce rzadko są proste. Wybrałem orzeczenia, które pokazują, czego sądy oczekują od organów i od wnioskodawców. Ptakom poświęciłem osobny przegląd orzecznictwa, więc tu skupiam się na innych gatunkach.

Chomik europejski a droga ekspresowa S7

W październiku 2019 r. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad (Oddział w Krakowie) złożyła wniosek o zgodę na chwytanie, przemieszczanie, płoszenie i niszczenie siedlisk około 60 chomików europejskich (Cricetus cricetus). Chodziło o odcinek S7 Szczepanowice–Widoma o długości około 14 km. Sąd kontrolował decyzję GDOŚ z 10 czerwca 2021 r. w sprawie zezwolenia. Zaskarżające ją stowarzyszenie przegrało dwukrotnie. WSA w Warszawie oddalił skargę wyrokiem z 15 grudnia 2021 r. (IV SA/Wa 1283/21). NSA oddalił skargę kasacyjną wyrokiem z 10 października 2023 r. (III OSK 861/22).

Chomik ma ochronę ścisłą i czynną (lp. 43 załącznika nr 1). Sprawa pokazuje, że nawet taki gatunek nie blokuje inwestycji liniowej, jeśli zezwolenie przejdzie ścieżkę z art. 56 i wytrzyma kontrolę sądową.

Żubr i zezwolenie na zabicie osobników

W sprawie III OSK 6188/21 dwie fundacje zaskarżyły decyzję GDOŚ z 8 kwietnia 2020 r. o odstąpieniu od zakazu umyślnego zabicia dziko występujących żubrów. WSA w Warszawie oddalił skargi wyrokiem z 27 listopada 2020 r. (IV SA/Wa 1654/20). NSA oddalił skargi kasacyjne 4 marca 2025 r. Teza redakcyjna publikatora przypomina, że GDOŚ może wydać takie zezwolenie, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki, w tym brak rozwiązań alternatywnych i brak szkody dla zachowania właściwego stanu ochrony populacji.

💡 Ciekawostka: Od decyzji GDOŚ w sprawie żubrów do wyroku NSA minęło prawie pięć lat. Derogacja to więc nie tylko decyzja administracyjna, ale często też długi spór sądowy.

Park Polskich Wynalazców – gdy inwentaryzacja zawodzi

Dwoma postanowieniami z 15 czerwca 2023 r. WSA w Warszawie wstrzymał wykonanie zezwoleń RDOŚ udzielonych dzielnicy Ursynów. Zezwolenia dotyczyły m.in. płoszenia ptaków, niszczenia siedlisk i jaj chronionych trzmieli oraz niszczenia siedlisk motyli i ślimaka winniczka. Skarżący wykazywali, że inwestycja dotknie blisko 60 gatunków ptaków, a nie dwudziestu kilku, jak wskazał wniosek. Sąd uznał, że realizacja może prowadzić do trudnych do odwrócenia skutków, m.in. do bezpowrotnej utraty możliwości prawidłowej inwentaryzacji.

Wstrzymanie wykonania (art. 61 § 3 p.p.s.a.) nie przesądza o wyniku sprawy głównej. Wniosek praktyczny jest jednak czytelny: niepełna inwentaryzacja to ryzyko procesowe. Szczegóły opisał Prawo.pl.

TSUE: pospolity gatunek też jest chroniony

W wyroku z 4 marca 2021 r. w sprawach połączonych C-473/19 i C-474/19 (Skydda Skogen) Trybunał wyjaśnił, że zakazy z art. 12 ust. 1 lit. a–c dyrektywy siedliskowej mogą dotyczyć także działalności o innym celu niż zabijanie czy niepokojenie zwierząt, na przykład gospodarki leśnej. Nie zależą od tego, czy działalność zagraża stanowi ochrony gatunku. Ochrona nie ustaje też, gdy gatunek osiągnął właściwy stan ochrony. Z kolei zakaz z lit. d, dotyczący miejsc rozrodu i odpoczynku, obowiązuje niezależnie od liczby osobników. To mocny argument przeciw twierdzeniu, że „to przecież pospolity gatunek”.

Z kolei w wyroku z 11 lipca 2024 r. (C-601/22, WWF Österreich) TSUE uznał, że odstępstwo od zakazu polowania na wilka w celu zapobieżenia szkodom majątkowym jest możliwe tylko przy właściwym stanie ochrony populacji. W Austrii tego warunku nie spełniono (komunikat Trybunału).

Zwierzęta chronione w Polsce a inwestycje OZE i nie tylko

W mojej praktyce zwierzęta chronione w Polsce pojawiają się w każdym rodzaju inwestycji, choć za każdym razem inaczej. Od 2009 r. uzyskałem blisko 200 decyzji środowiskowych, w tym dla instalacji OZE o łącznej mocy niemal 3 GW (więcej w tekście o projektach OZE o mocy ponad 700 MW). Poniżej zestawienie tego, na co patrzą organy.

Farmy fotowoltaiczne

Farmy PV zajmują zwykle grunty rolne, więc kolizje dotyczą ptaków terenów otwartych, płazów i drobnych ssaków. Dobrze zaprojektowana farma potrafi jednak przyciągnąć życie. Na farmie w Sulechowie badacze zanotowali w ciągu roku 106 gatunków ptaków, w tym 58 lęgowych, a 13 z 42 stwierdzonych gatunków pszczół podlega ochronie prawnej (opisałem to w artykule o farmach PV jako oazach przyrody). Kluczowe są detale: ogrodzenie bez betonowej podmurówki, łąka kwietna i rezygnacja z chemii. Formalności omawiam w tekście o decyzji środowiskowej dla farmy fotowoltaicznej.

Farmy wiatrowe

Przy farmach wiatrowych na pierwszy plan wychodzą ptaki szponiaste i nietoperze. Wszystkie 26 gatunków nietoperzy ma ochronę ścisłą, a 25 z nich także ochronę czynną. Dla bielika, bociana czarnego czy orlika krzykliwego obowiązują strefy od 100 do 500 m wokół gniazda. Dlatego organy oczekują pełnego cyklu inwentaryzacji i wiarygodnej oceny ryzyka kolizji.

Magazyny energii, obiekty przemysłowe i centra danych

Magazyny energii, hale przemysłowe i centra danych zajmują teren trwale i często wymagają oświetlenia. Oznacza to utratę siedlisk, płoszenie i zmianę warunków żerowania nietoperzy. Wymagania wobec dokumentacji omawiam w wpisach o KIP dla magazynu energii oraz o decyzji środowiskowej dla centrum danych.

Zabudowa mieszkaniowa i obiekty handlowe

Przy zabudowie mieszkaniowej i parkach handlowych problemem jest zwykle wycinka drzew, zasypywanie oczek wodnych i rozbiórki budynków. RDOŚ w Warszawie zaleca, aby obserwację siedlisk rozpocząć w roku poprzedzającym remont i prowadzić ją od marca do listopada. Ekspertyza ornitologa lub chiropterologa powinna być gotowa przed pracami.

Drogi, gazociągi i linie energetyczne

Inwestycje liniowe przecinają szlaki migracji. Rozporządzenie wymienia wśród sposobów ochrony m.in. korytarze ekologiczne, przejścia dla zwierząt pod drogami i liniami kolejowymi oraz dostosowanie terminów prac budowlanych (§ 10). Kolizję z płazami, gadami czy chomikiem trzeba rozwiązać przed wejściem na plac budowy.

Jak ograniczyć ryzyko?

Przy kolizji ze zwierzętami chronionymi w Polsce dobra dokumentacja odpowiada na pytania organu, zanim ten je zada. Dotyczy to zarówno karty informacyjnej przedsięwzięcia, jak i raportu OOŚ. Sprawdza się kilka zasad:

• prowadź inwentaryzację przyrodniczą w pełnym sezonie i z udokumentowaną metodyką;
• planuj roboty poza okresami lęgowymi i rozrodu;
• opisz mechanizm oddziaływania, a nie tylko wniosek „oddziaływanie nie wystąpi”;
• zaplanuj nadzór przyrodniczy i realne działania minimalizujące;
• oceń alternatywy, bo ich brak to podstawowa przesłanka derogacji;
• zgłaszaj przypadkowe zabicie lub znalezienie rannego osobnika. GDOŚ udostępnia na swojej stronie formularz takiego zgłoszenia.

Więcej o roli fauny w procedurze piszę w tekście o różnorodności biologicznej w ocenie oddziaływania na środowisko.

Zwierzęta chronione w Polsce w 2026 r. – co się zmienia?

Przepisy są w ruchu. Warto znać cztery wątki.

1. Płoszenie niedźwiedzi, wilków i żubrów. Ustawa z 15 maja 2026 r. (Dz.U. z 2026 r. poz. 737) dodała do art. 56 ust. 4e i 4f. Umożliwiają one zezwolenie na umyślne płoszenie tych gatunków z użyciem broni gładkolufowej i amunicji niepenetracyjnej, czyli gumowych kul. Nowy art. 131b wyłącza odpowiedzialność za wykroczenie, gdy sprawca działa w stanie wyższej konieczności albo nieumyślnie okalecza zwierzę.

2. Duża nowelizacja ustawy o ochronie przyrody. Projekt Ministerstwa Klimatu i Środowiska przewiduje m.in. zakaz dokarmiania i wabienia zwierząt chronionych, korytarze ekologiczne i sankcje administracyjne. Największe emocje budzi zmiana art. 56 ust. 4 i 4a: zezwolenie na niszczenie siedlisk ptaków byłoby możliwe także ze względu na „słuszny interes strony”, a nie tylko nadrzędny interes publiczny. Ministerstwo uważa, że to usprawni procedurę i jest zgodne z dyrektywą ptasią. Krytycznie oceniły to m.in. Państwowa Rada Ochrony Przyrody i organizacje pozarządowe, o czym pisał Prawo.pl. Według dostępnych mi informacji projekt nie został jeszcze uchwalony.

3. Status wilka w UE. Dyrektywa (UE) 2025/1237 przeniosła wilka z załącznika IV do V dyrektywy siedliskowej. Państwa mogą jednak utrzymać wyższy poziom ochrony. Ministerstwo zapowiedziało, że w Polsce nic się nie zmienia, a w rozporządzeniu wilk nadal ma ochronę ścisłą i czynną. Stanowisko resortu przytacza KRIR.

4. Aktualizacja listy gatunków. GDOŚ opublikował opracowanie zlecone o aktualizacji listy gatunków zwierząt objętych ochroną gatunkową. W styczniu 2026 r. konsultowano też projekt zmiany rozporządzenia. Nie znalazłem informacji o ogłoszeniu zmiany, więc obowiązuje tekst jednolity z 2022 r.

Najczęstsze pytania o zwierzęta chronione w Polsce

Ile jest zwierząt chronionych w Polsce?

Rozporządzenie zawiera 592 pozycje ochrony ścisłej i 210 pozycji ochrony częściowej, plus pozycje zbiorcze. Pozycja nie zawsze oznacza jeden gatunek. Samych ptaków wymieniono 427, a pozostałe ptaki występujące naturalnie w UE objęto pozycją zbiorczą.

Czy można usunąć gniazdo ptaka z budynku?

Tak, ale tylko w wąskich sytuacjach. Od 16 października do końca lutego wolno usuwać gniazda z budek oraz z obiektów budowlanych i terenów zieleni, jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Przy remoncie potrzebne jest zezwolenie na odstępstwo.

Kto wydaje zezwolenie na odstępstwo od zakazów?

Zwykle regionalny dyrektor ochrony środowiska. GDOŚ wydaje je m.in. na umyślne zabijanie i niszczenie jaj gatunków chronionych ściśle oraz wtedy, gdy zezwolenie wykracza poza granice dwóch województw. W parku narodowym zezwala minister.

Podsumowanie

Zwierzęta chronione w Polsce to nie przeszkoda do „obejścia”, ale zestaw reguł, które da się zaplanować. System opiera się na ustawie i rozporządzeniu, a jego sedno tworzą trzy elementy: zakazy, strefy i możliwość odstępstwa. Najwięcej problemów bierze się z pośpiechu i niepełnej inwentaryzacji.

Planujesz inwestycję i chcesz sprawdzić, jakie zwierzęta chronione w Polsce mogą pojawić się na działce? Zobacz moją ofertę albo napisz do mnie. Wspólnie ustalimy, jakie badania i dokumenty pozwolą uniknąć wezwań do uzupełnień.

Źródła

1. Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 13 ze zm. – ISAP.
2. Ustawa z 15 maja 2026 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2026 r. poz. 737 – ELI.
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. poz. 2183), t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2380 – tekst jednolity.
4. GDOŚ, Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów; Remonty budynków a ochrona ptaków.
5. RDOŚ w Warszawie, Remonty budynków a ochrona zwierząt.
6. GIOŚ, Biuletyn Monitoringu Przyrody nr 14 (2015); Sprawozdanie do KE z 2019 r..
7. Wyrok NSA z 10 października 2023 r., III OSK 861/22 – INFORLEX.
8. Wyrok NSA z 4 marca 2025 r., III OSK 6188/21 – INFORLEX.
9. R. Skibińska, Ślimaki i jeże pomogły wstrzymać inwestycję, na którą zgodził się GDOŚ, Prawo.pl, 8.07.2023 – artykuł.
10. Wyrok TSUE z 4 marca 2021 r., C-473/19 i C-474/19 – EUR-Lex; Komisja Europejska, wytyczne dotyczące ścisłej ochrony gatunków zwierząt (2021) – wersja polska na stronie GDOŚ.
11. Wyrok TSUE z 11 lipca 2024 r., C-601/22 – komunikat prasowy.
12. Dyrektywa (UE) 2025/1237 zmieniająca dyrektywę 92/43/EWG w odniesieniu do statusu ochrony wilka – EUR-Lex.
13. Prawo.pl, Duże zmiany w przepisach o ochronie przyrody (24.03.2026) i Ptaki i bobry mogą przegrać z nowym prawem (18.04.2026).
14. A. Dubicka-Czechowska, P. Czechowski, O. Ciebiera, A. Chruścicka, M. Bocheński, Zielony potencjał. Fotowoltaika przykładem energetyki odnawialnej wspierającej różnorodność biologiczną, Zielona Góra–Poznań 2024 (za: wpis na czyleko.pl).