Jednym z najpoważniejszych europejskich problemów środowiskowych jest utrata różnorodności biologicznej. Badania
w tym zakresie wskazują pięć głównych czynników mających wpływ na różnorodność biologiczną: utratę i fragmentację
siedlisk, nadmierną eksploatację i niewłaściwe wykorzystanie zasobów naturalnych, zanieczyszczenia, inwazyjne gatunki
obce oraz zmiany klimatu (podano za: Poradnik dotyczący włączania problematyki zmian klimatu i różnorodności
biologicznej do oceny oddziaływania na środowisko. ISBN 978-92-79-28969-9, © Unia Europejska, 2013).
W Europie głównym narzędziem ochrony różnorodności biologicznej są obszary Natura 2000, ale pamiętać trzeba,
iż ochrona ta realizowana jest również poprzez ochronę gatunków i siedlisk poza obszarami Natura 2000, a w Polsce
również poprzez inne przestrzenne formy ochrony przyrody oraz regulacje środowiskowe.
Konieczność uwzględniania różnorodności biologicznej w ocenie oddziaływania na środowisko wynika z polskich regulacji
prawnych, ale w ostatnim czasie dodatkowo podkreślona została poprzez Dyrektywę 2014/52/UE z dnia 16 kwietnia
2014 r. zmieniającą dyrektywę 2011/92/UE w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne
i prywatne na środowisko.
Unijna strategia ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r. wskazuje, iż ocena oddziaływania na środowisko
powinna nie tylko koncentrować się na minimalizowaniu oddziaływania przedsięwzięć, ale na zapewnianiu tzw. „zerowej
utraty netto” wartości przyrodniczych i przywracaniu różnorodności biologicznej.
Zagadnienie różnorodności biologicznej jest szczególnie istotne w aspekcie dofinansowania przedsięwzięć ze środków
unijnych i stanowić będzie jeden z elementów oceny wniosków.
Bioróżnorodność w definicji w Konwencji o różnorodności biologicznej
Przez różnorodność biologiczną, zgodnie z art. 2 Konwencji o różnorodności biologicznej, należy rozumieć zróżnicowanie
wszystkich żywych organizmów pochodzących m.in. z ekosystemów lądowych, morskich i innych wodnych ekosystemów
oraz zespołów ekologicznych, których są one częścią. Dotyczy ona różnorodności w obrębie gatunku (różnorodność
genetyczna), pomiędzy gatunkami oraz pomiędzy ekosystemami.
Obowiązek uwzględniania różnorodności biologicznej w ooś
Obowiązek uwzględniania różnorodności biologicznej w ooś dotyczy:
► projektów dokumentów (planów, programów, strategii wymienionych w ustawie ooś) – w trakcie przeprowadzania
strategicznej oceny oddziaływania na środowisko,
► jak i planowanych przedsięwzięć – wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r.
w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (Dz. U. Nr 213, poz. 1397, z późn. zm.),
dalej rozporządzeniu – w trakcie przeprowadzania oceny oddziaływania na środowisko.
Analiza oddziaływań przedsięwzięcia związanych z różnorodnością biologiczną dotyczy wszystkich etapów inwestycyjnych:
► planowania przedsięwzięcia (powiązanie ze strategiami i dokumentami dotyczącymi różnorodności biologicznej),
► przygotowania przedsięwzięcia,
► eksploatacji przedsięwzięcia,
► likwidacji przedsięwzięcia.
Na etapach tych konieczne jest rozpoznanie, oszacowanie i ewentualne zminimalizowanie lub skompensowanie wszystkich
oddziaływań pośrednich i bezpośrednich.
W analizie oddziaływań przedsięwzięcia związanych z różnorodnością biologiczną stosować można szereg narzędzi, np.:
► metody eksperckie,
► analizę skalowo-wagową,
► metody sieciowe,
► analizy kosztów i korzyści,
► analizy z wykorzystaniem współczynników bioróżnorodności.
Jakie elementy uwzględnia się badając czy przedsięwzięcia będzie wpływać na różnorodność biologiczną
► interakcje przedsięwzięcia z chronionymi gatunkami oraz siedliskami gatunków – np.: wpływ na liczebność
i kondycję populacji, wpływ na niszę ekologiczną gatunku, utratę siedliska, fragmentację siedlisk, izolację siedliska,
zaburzenie funkcji pełnionych przez siedlisko, wpływ na ekosystem kluczowy dla gatunku, rozprzestrzenianie się
inwazyjnych gatunków obcych;
► interakcje przedsięwzięcia z obszarami i obiektami chronionymi, których celem jest ochrona gatunków,
siedlisk gatunków i ekosystemów – np. analiza zakazów obowiązujących na obszarze chronionym, uwzględnienie
celów ochrony obszaru;
► wpływ przedsięwzięcia na ekosystemy – ich kondycję, stabilność, odporność, naturalność, fragmentację,
skład gatunkowy, gatunki obce, mozaikowatość (zadrzewienia śródpolne, żywopłoty, oczka wodne),
korytarze ekologiczne;
► wpływ przedsięwzięcia na usługi ekosystemowe, inaczej funkcje ekosystemów (korzyści czerpane z naturalnych
ekosystemów np. siedliska dla gatunków, zdolności retencyjne terenów i zbiorników wodnych, zdolności
oczyszczania ścieków i powietrza, zasoby wody, zasoby surowców, minimalizacja oddziaływań klimatycznych – np. zadrzewienia chroniące przed wiatrem, czy zapewniające cień, wartości krajobrazowe,
zasoby rekreacyjno-wypoczynkowe);
► interakcje przedsięwzięcia z gatunkami innymi niż chronione (np. cennymi, rzadkimi, wskaźnikowymi, ginącymi,
endemicznymi, granicznymi, introdukowanymi, obcymi, inwazyjnymi, o znaczeniu dla naturalnych procesów – np. zapylania kwiatów) oraz siedliskami tych gatunków – np. wpływ na liczebność i kondycję populacji,
wpływ przedsięwzięcia na siedliska gatunku, wpływ na ekosystem kluczowy dla gatunku, rozprzestrzenianie się
inwazyjnych gatunków obcych;
► interakcje przedsięwzięcia z siedliskami gatunków innych niż chronione – np. utrata siedliska, fragmentacja siedliska,
izolacja siedliska, zaburzenie funkcji pełnionych przez siedlisko, wpływ na niszę ekologiczną gatunku,
wpływ na ekosystem kluczowy dla gatunku;
► interakcje przedsięwzięcia z elementami środowiska powodujące utratę różnorodności genetycznej.
Opracowano na podstawie: publikacji Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska pt. Różnorodność biologiczna
w ocenie oddziaływania na środowisko
