Instytucja biegłego sądowego w sprawach z zakresu ochrony środowiska bywa traktowana w praktyce administracyjnej i procesowej dość instrumentalnie – jako formalność, którą trzeba „odhaczyć”, gdy sprawa dotyczy zagadnień technicznych, hydrogeologicznych czy przyrodniczych. Tymczasem pozycja biegłego w polskim systemie prawnym jest ściśle uregulowana, a jakość jego opinii podlega konkretnym, wypracowanym przez orzecznictwo kryteriom oceny. Dla praktyków przygotowujących dokumentację środowiskową, opiniujących w postępowaniach administracyjnych czy występujących w charakterze biegłych przed sądami powszechnymi i administracyjnymi, znajomość tych standardów nie jest ciekawostką akademicką, lecz warunkiem sporządzenia opinii, która obroni się w konfrontacji z zarzutami strony przeciwnej lub kontrolą instancyjną.
1. Status prawny biegłego sądowego – wymogi formalne
Ustanawianie biegłych sądowych reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz.U. Nr 15, poz. 133), wydane na podstawie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z § 12 tego rozporządzenia biegłym może zostać osoba, która korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, ukończyła 25 lat życia, posiada teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki lub innej umiejętności, dla której ma być ustanowiona, oraz daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków. Ustanowienia dokonuje prezes właściwego sądu okręgowego na okres pięciu lat, a wpis na listę uprawnia do używania tytułu biegłego sądowego z oznaczeniem specjalności i sądu, przy którym dana osoba została ustanowiona – co potwierdzało już orzecznictwo Sądu Najwyższego (postanowienie z 22 kwietnia 1996 r., II PRN 30/96) oraz NSA.
Co istotne dla praktyki środowiskowej: brak wpisu na listę biegłych sądowych nie wyklucza pełnienia funkcji biegłego w konkretnej sprawie. Zarówno k.p.c., jak i k.p.k. dopuszczają powołanie biegłego ad hoc, spoza oficjalnej listy, gdy dysponuje on odpowiednią wiedzą specjalną – co ma szczególne znaczenie w wąskich specjalizacjach (np. w zakresie oceny oddziaływań na obszary Natura 2000, akustyki środowiskowej czy hydrogeologii złożonych ośrodków wodonośnych), gdzie liczba osób wpisanych na listy sądów okręgowych bywa znikoma. Prezes sądu okręgowego może też zwolnić biegłego z funkcji, jeżeli utracił on warunki do jej pełnienia lub nie wykonuje należycie swoich obowiązków – decyzja w tym przedmiocie ma charakter administracyjny i podlega zaskarżeniu do wojewódzkiego sądu administracyjnego, a następnie skardze kasacyjnej do NSA.
2. Opinia czy ekspertyza – rozróżnienie o praktycznych konsekwencjach
W doktrynie procesowej (D. Wysocki, „Opinia biegłego. Czym jest, czym być (nie) powinna?”) wyraźnie odróżnia się opinię od ekspertyzy. Opinia biegłego nie jest odtworzeniem faktu, lecz sądem na temat faktu – wnioskowaniem opartym na wiedzy specjalnej, z którego organ lub sąd wyprowadza dalsze ustalenia. Ekspertyza sensu stricto (np. chemiczna, fizykochemiczna, pomiarowa) poddaje się pełnej, zobiektywizowanej weryfikacji empirycznej. W praktyce dokumentacji środowiskowej niemal zawsze mamy do czynienia z kompilacją obu elementów: opinia biegłego z zakresu ochrony środowiska zwykle integruje wyniki pomiarów, modelowań czy inwentaryzacji (warstwa ekspertyzowa) z autorską oceną i wnioskiem co do istotności, skali czy odwracalności oddziaływania (warstwa opiniodawcza sensu stricto).
To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne przy formułowaniu opinii dla RDOŚ, sądów powszechnych czy prokuratury: strona kwestionująca opinię najczęściej atakuje właśnie warstwę wnioskowania, a nie warstwę pomiarową – dlatego dobra opinia środowiskowa powinna transparentnie oddzielać dane źródłowe (wyniki inwentaryzacji, pomiarów akustycznych, analiz hydrogeologicznych) od ocen eksperckich wyprowadzonych na ich podstawie, tak aby każdy etap wnioskowania dawał się prześledzić i zweryfikować niezależnie.
3. Kryteria oceny dowodu z opinii biegłego
Orzecznictwo – zarówno karne i cywilne, jak i administracyjne – wypracowało spójny zestaw kryteriów, według których ocenia się wartość dowodową opinii biegłego: poziom wiedzy biegłego, stanowczość formułowanych ocen oraz zgodność z zasadami logiki i wiedzy powszechnej, a także pełność, jasność i niesprzeczność wywodu. Sąd czy organ administracji nie ma kompetencji do wkraczania w merytoryczną treść opinii – nie dysponuje wiedzą specjalną biegłego – ale ma obowiązek ocenić, czy wywód jest wystarczający, pełny, jasny, czy konkluzja poprawnie logicznie wynika z przesłanek oraz czy nie pozostaje w sprzeczności z całokształtem materiału dowodowego sprawy.
Na gruncie postępowań środowiskowych ta zasada znajduje bezpośrednie potwierdzenie w orzecznictwie NSA. W wyroku z 5 lipca 2016 r. (II OSK 2740/14) NSA wskazał, że dowód z opinii biegłego podlega ocenie organu tak jak każdy inny dowód, z zastosowaniem zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 k.p.a. Podobnie WSA w Łodzi w wyroku z 13 maja 2014 r. (II SA/Łd 1349/13) podkreślił, że w sprawach dotyczących stosunków wodnych opinia biegłego jest wprawdzie niezbędna, lecz podlega swobodnej ocenie organu – a obowiązek tej oceny istnieje niezależnie od tego, czy strony zgłosiły do opinii zastrzeżenia (co potwierdził NSA w wyroku z 19 grudnia 2012 r.). WSA w Łodzi w wyroku z 3 sierpnia 2016 r. (II SA/Łd 283/16) doprecyzował, że organ nie może wkraczać w merytoryczną treść opinii, ale musi ocenić jej wartość dowodową, wiarygodność i przydatność dla rozstrzygnięcia w kontekście całości materiału, a także odnieść się do zarzutów strony wobec opinii – dopiero po wyjaśnieniu tych zastrzeżeń możliwe jest wydanie decyzji opartej na pełnym materiale dowodowym.
Ma to bezpośrednie przełożenie na praktykę biegłego środowiskowego: opinia, która nie odnosi się do zgłoszonych wcześniej w toku postępowania wątpliwości strony lub organu (np. do uwag zgłoszonych w ramach udziału społeczeństwa czy do zastrzeżeń RDOŚ przy wezwaniu do uzupełnień), jest z góry narażona na zakwestionowanie jako niepełna.
4. Granice kompetencji biegłego – zakaz „sądzenia przez biegłych”
Doktryna procesowa posługuje się pojęciem „sądzenia przez biegłych” dla opisania sytuacji, w której biegły – świadomie lub nie – przejmuje funkcję zastrzeżoną dla organu lub sądu. Dochodzi do tego w czterech typowych sytuacjach: gdy dopuszcza się dowód z opinii w zakresie niewymagającym wiadomości specjalnych (wystarczy wiedza ogólna lub znajomość prawa); gdy biegły reprezentuje niewłaściwą lub tylko zbliżoną dziedzinę wiedzy; gdy teza dowodowa jest sformułowana wadliwie lub zbyt ogólnikowo; wreszcie – gdy kontrowersyjna, niejasna czy niepełna opinia mimo to staje się podstawą rozstrzygnięcia.
Dla biegłego z zakresu ochrony środowiska szczególnie istotne jest rozróżnienie między oceną faktyczną (np. skala emisji hałasu, zasięg leja depresji, liczebność populacji chronionego gatunku) a oceną prawną (np. czy planowane przedsięwzięcie „znacząco negatywnie oddziałuje” na obszar Natura 2000 w rozumieniu art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, czy dochowano należytej staranności proceduralnej). Ta druga kategoria ocen – mimo że opiera się na ustaleniach faktycznych biegłego – należy do sfery subsumpcji, czyli oceny prawnej zastrzeżonej dla organu wydającego decyzję lub dla sądu. Dobra praktyka opiniodawcza polega na wyraźnym oddzieleniu warstwy ustaleń faktycznych i ich fachowej interpretacji od konkluzji prawnych, które – nawet jeśli formułowane przez biegłego pomocniczo – nie mogą zastępować rozstrzygnięcia organu.
5. Niezależność i bezstronność biegłego
Wymóg bezstronności biegłego wynika wprost z przepisów o wyłączeniu pracownika organu administracji (art. 24 k.p.a.) stosowanych odpowiednio do biegłego na mocy art. 84 § 2 k.p.a., a w procedurze cywilnej i karnej – z analogicznych przepisów o wyłączeniu biegłego. Znaczenie tego wymogu dobitnie ilustruje casus przywołany we wstępie do publikacji „Pozycja i rola biegłego w polskim systemie prawnym” pod redakcją Bartosza Lewandowskiego (Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, Warszawa 2016) – sprawa, w której biegła sporządzająca opinie w sprawach karnych na zlecenie sądów, prokuratury i stron, po latach okazała się nie mieć żadnych kwalifikacji poza dyplomem z zupełnie innej dziedziny i certyfikatem wydanym przez własną fundację. Przypadek ten, choć dotyczył innej specjalizacji, pozostaje trafnym ostrzeżeniem dla całego środowiska biegłych sądowych: weryfikacja kompetencji nie kończy się na etapie wpisu na listę, lecz powinna towarzyszyć każdej sprawie, w której opinia jest kwestionowana.
Na gruncie postępowań środowiskowych bezstronność bywa kwestionowana najczęściej w kontekście wcześniejszej współpracy biegłego z inwestorem lub wykonawcą dokumentacji poddawanej ocenie – co uzasadnia szczególną staranność przy przyjmowaniu zleceń weryfikacyjnych (QC/QA) dokumentacji sporządzonej przez podmioty, z którymi biegły utrzymuje relacje zawodowe w innych sprawach.
6. Opinia prywatna a opinia biegłego sądowego – w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym
W praktyce OOŚ inwestorzy i strony postępowania coraz częściej przedkładają organom „ekspertyzy” czy „opinie” sporządzone na własne zlecenie – np. kontrekspertyzy akustyczne czy przyrodnicze mające podważyć ustalenia raportu OOŚ lub stanowisko RDOŚ. Orzecznictwo konsekwentnie odmawia takim opracowaniom statusu dowodu z opinii biegłego. NSA w wyroku z 22 czerwca 2012 r. wskazał wprost, że opiniom sporządzonym na zlecenie strony nie można przypisać waloru dowodu z opinii biegłego, nawet jeśli zostały sporządzone przez osoby posiadające wiedzę fachową i legitymujące się stopniami naukowymi – takie opracowanie pozostaje elementem stanowiska strony, a nie samodzielnym środkiem dowodowym w rozumieniu przepisów o biegłych. Podobne stanowisko – w odniesieniu do postępowania sądowoadministracyjnego i art. 106 § 3 p.p.s.a. – NSA zajął, odmawiając prywatnej ekspertyzie prawnej charakteru dowodu uzupełniającego z dokumentu.
Nie oznacza to jednak, że opinia prywatna jest procesowo bezwartościowa. W praktyce sądowej i administracyjnej pełni ona funkcję istotnego impulsu do weryfikacji opinii biegłego sądowego – może uzasadniać wezwanie biegłego do złożenia wyjaśnień, zlecenie opinii uzupełniającej lub dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego. Dla praktyki doradczej płynie stąd konkretny wniosek: kontrekspertyza zlecona przez stronę powinna być formułowana nie jako samoistny dowód mający zastąpić stanowisko organu, lecz jako precyzyjnie ukierunkowany zestaw zarzutów metodologicznych i merytorycznych wobec konkretnych fragmentów opiniowanej dokumentacji – to zwiększa szansę na realne uwzględnienie jej w toku postępowania.
7. Formułowanie tezy dowodowej – najczęstsze błędy w sprawach środowiskowych
Doświadczenie orzecznicze (L. Miroszewski, „Treść czynności sądowych w zakresie wezwania biegłego w postępowaniu cywilnym”) pokazuje, że jakość opinii w decydującej mierze zależy od jakości postanowienia dopuszczającego dowód – od precyzji sformułowania okoliczności podlegających ocenie. Przenosząc te ustalenia na grunt spraw środowiskowych, do typowych błędów należą:
- nadmierna ogólnikowość tezy – np. zlecenie oceny „wpływu inwestycji na środowisko” zamiast precyzyjnego wskazania parametrów podlegających ocenie (np. rozkładu poziomu hałasu na konkretnych receptorach, zasięgu oddziaływania na konkretne siedlisko przyrodnicze czy zmiany reżimu hydrologicznego określonego cieku);
- powierzenie biegłemu oceny zgodności z prawem – np. wprost oczekiwanie odpowiedzi, czy przedsięwzięcie „wymaga” raportu OOŚ, zamiast zlecenia ustalenia okoliczności faktycznych (skala, lokalizacja, kumulacja oddziaływań), na podstawie których organ samodzielnie dokona kwalifikacji prawnej;
- pominięcie materiału procesowego – oparcie opinii wyłącznie na dokumentacji przedłożonej przez inwestora, z pominięciem uwag stron postępowania, opinii współdziałających organów czy wyników wcześniejszych postępowań dotyczących tego samego terenu;
- brak wariantowania przy sprzecznych ustaleniach – gdy w materiale dowodowym występują rozbieżne dane (np. dwie inwentaryzacje przyrodnicze dające odmienne wyniki), biegły powinien przedstawić oceny dla poszczególnych wariantów, a nie arbitralnie rozstrzygać, które dane są „prawdziwe” – ta ocena wiarygodności źródeł należy do organu.
8. Odpowiedzialność biegłego
Biegły sądowy ponosi odpowiedzialność wielopłaszczyznową. Odpowiedzialność dyscyplinarną realizuje prezes sądu okręgowego poprzez zwolnienie z funkcji biegłego z ważnych powodów, w szczególności przy nienależytym wykonywaniu obowiązków. Odpowiedzialność karna aktualizuje się w przypadku złożenia fałszywej opinii (art. 233 § 4 k.k.), niezależnie od tego, czy do złożenia opinii doszło pod przyrzeczeniem. Wreszcie, odpowiedzialność cywilna biegłego za szkodę wyrządzoną wadliwą opinią – choć rzadko egzekwowana w praktyce – pozostaje realnym ryzykiem, zwłaszcza w sprawach, w których opinia stanowiła wyłączną lub decydującą podstawę rozstrzygnięcia, a jej wady ujawniły się dopiero po uprawomocnieniu decyzji lub wyroku.
9. Wnioski praktyczne
Dla biegłego działającego w obszarze ochrony środowiska – niezależnie od tego, czy występuje jako biegły sądowy wpisany na listę, biegły ad hoc powoływany przez sąd lub prokuraturę, czy jako autor ekspertyz na zlecenie stron postępowań administracyjnych – powyższe standardy przekładają się na kilka konkretnych reguł warsztatowych: transparentne rozdzielenie ustaleń faktycznych od ocen eksperckich i od konkluzji prawnych zastrzeżonych dla organu; precyzyjne odniesienie się do całości zgromadzonego materiału dowodowego, w tym do zastrzeżeń zgłoszonych przez strony i organy współdziałające; jasne wskazanie zastosowanej metodyki i granic jej pewności; oraz gotowość do rzeczowego odniesienia się do kontrekspertyz, nawet jeśli formalnie nie stanowią one dowodu z opinii biegłego. Opinia spełniająca te warunki znacząco redukuje ryzyko wezwania do uzupełnień, zarzutów proceduralnych w odwołaniu czy skardze, a w konsekwencji – ryzyko przewlekłości całego postępowania inwestycyjnego.
Wykaz źródeł
Akty prawne:
- Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm.), w szczególności art. 24, art. 80, art. 84
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.), w szczególności art. 278–290
- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.), w szczególności art. 106 § 3
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 z późn. zm.), w szczególności art. 233 § 4
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz.U. Nr 15, poz. 133 z późn. zm.)
Orzecznictwo:
- Wyrok NSA z dnia 5 lipca 2016 r., sygn. akt II OSK 2740/14
- Wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2012 r. (dot. art. 106 § 3 p.p.s.a. i statusu prywatnej ekspertyzy prawnej)
- Wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2012 r. (obowiązek oceny opinii biegłego niezależnie od zgłoszenia zastrzeżeń przez strony)
- Wyrok NSA z dnia 5 marca 2002 r., sygn. akt I SA 1978/00
- Wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1349/13
- Wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 283/16
- Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1996 r., sygn. akt II PRN 30/96, OSNAP 1997, z. 2, poz. 28
Literatura:
- B. Lewandowski (red.), Pozycja i rola biegłego w polskim systemie prawnym, Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, Warszawa 2016, ISBN 978-83-940214-4-3
- D. Wysocki, Opinia biegłego. Czym jest, czym być (nie) powinna?, [w:] B. Lewandowski (red.), Pozycja i rola biegłego…, dz. cyt., s. 13–20
- L. Miroszewski, Treść czynności sądowych w zakresie wezwania biegłego w postępowaniu cywilnym, [w:] B. Lewandowski (red.), Pozycja i rola biegłego…, dz. cyt., s. 21–40
- D. Drajewicz, Weryfikacja biegłego i jego opinii w postępowaniu karnym, [w:] B. Lewandowski (red.), Pozycja i rola biegłego…, dz. cyt.
Zobacz także:
